“Elemtere fiş, kem gözlere şiş” denirdi bir zamanlar. Kem sözden, kem gözden ırak olunsun, nazar ermesin, nazar değmesin diye söylenirdi bu cümle. Ciddi ciddi söyleyenler de vardı, işi espriye dökenler de… Ne mi diyor insanımız? Pazara pazara çoktan geldik nazara… Sonra bir yığın cümle… Nazar mı değdi bize? Bize nazar mı ettiler? Bu durumu nazardan başka neyle izah edelim? Nazar var dedim size… Bal gibi de nazar işte… Sonunda reklam repliklerine dahi girdi nazar… Nazara nazar kaç yazar diye… Nazar halk arasında göz değmesi olarak bilinir. Ne mi denildi hep bir ağızdan? Gözü vardı… Gözü değdi… Yeminle göz değdi… Göz değmesi başka bir şeye benzemez… Gözü olanın gözü kör olsun. Nazarın olduğu yerde ah var, serzeniş var, beddua var.
Allah nazarlardan korusun benzeri birçok cümle kuranlarımız az değil. Göz değmesi dediğimiz nazar neden mi olur? İnsanlarımıza göre… Kıskançlık denen illetten… Haddini aşan ve abartılan hayranlıktan… Çeşitli kazalardan, yaralanmalardan hatta ölüm hadiselerinden… Haset dolu bakışların bir şeyin üzerinde toplanmasından… Yaşanılan bir dizi talihsizliğin göz değmesine ya da yaygın adıyla nazara çıkması yaşadığımız coğrafyada çok yaygındır. Böyle olunca da başımıza ne gelirse gelsin nazara bağlamak gibi yolları benimsemiş, hatta kabullenmiş olmamız elbette tesadüf değil. Çünkü nazar kavramı bugünlerin en vazgeçilmez teselli kavramı. Nazar duaları, nazar boncukları, nazarlıklar olmazsa olmazlarımız. Nazarı geçer diye yanlarına varılmayan insanların var olduğu bir coğrafya burası. Bir bakmış kale surunu yıkmış, bir bakmış adam ölmüş, bir bakmış baktığının dili lâl olmuş, bir bakmış adamın samanlığı yanmış; benzeri neler anlatılmadı neler. Çocukluğumuzdan bu yana ana ve babalarımızın anaları, kendi analarımız, teyze ve halalarımız neler anlatmadılar ki. Emmi ve dayılarımızdan da çok hikaye dinleyerek geldik bugünlere… Sonunda nazar bir girdi kolumuza… Bırakmaya hiç niyeti yok.
Dönüp dolaşıp ne diyoruz? Biz böyle insanlar değildik… Bize bir haller oldu. Ne oldu, neden oldu, sebebi ne? Nazar…Biri bize nazar etti… Birinin nazarı değdi… Son yıllarda kem gözlü, kem sözlü insanlar kuşattı çevremizi. Haset çok, fesat çok, kıskanç aramadığınız kadar, çekemeyen say say bitmez. Başımızdan dert eksilmez. Böyle gitmez… İnsanlar bir “oh” demez, diyemez… Hep nazardan… Çarşıya pazara bile nazar erdi… Ceplerimize, cüzdanlarımıza, hanemize bile… Geçim düzeni bozuldu… Hırgür çoğaldı… Boşanmalar arttı… Gençler evlenemiyor… Evlenen üç gün sonra bir duyuyorsunuz ayrılmış… Neden? Nazardan… O nazar, bu nazar; yok mu insanların bir kusuru, taksiri? “Okta da var, yayda da var” denilen laflarımızı rafa mı kaldırdık? Anlayacağınız; dur, sakin ol, abartma artık diyen yok…
Bize kalsa nazarın geçmediği, gözün değmediği yer yok. Hastalıklardan şansızlıklara varıncaya kadar nice kulplar takmışız nazarla ilgili. Güçlü bir nazar kültürümüz olduğu bir gerçek. Anadolu gibi, medeniyetlerin postunu serdiği bir coğrafyada kültürlerin birbirinden etkilenmemesi söz konusu değil. Binlerce yılın birikimi bu coğrafyada yaşıyor. Her gelen bir şeyler bırakmış. Etkilenmemek mümkün değil. Nazar denen kültür de bunlardan birisi. Keşke tadında bırakılması mümkün olsaydı. Nazar kültürü zaman zaman abartılan dönemler yaşadı. Bugün içinde bulunduğumuz dönem o abartılı dönemlere yakın seyrediyor adeta… Bu abartma elbette bizlerden kaynaklı değil… Yaşadığımız şartlardan, içinde bulunduğumuz durumlardan, çıkmazlardan… Çaresizlikten… Kimsesizlikten… Kendinizi yapayalnız hissetmekten…
Bugünlerin en meşhur teselli kelimesi ne mi? Nazar… Nazar, dramatik bir kavram… Aradığı çıkış yolunu bulamayanların… Başına olmadık işler gelenlerin… Bir anda işinden olanların… Yolunda gittiğini sandığı ne varsa yalan olduğunu öğrenenlerin… Şok geçirmekle yüz yüze kalanların yaşadıkları o anlar… Çaresizlik denen illet, kimsesizlik denen anlatılması zor hal, nazar denen o kavrama yükleneli çok oldu. Nazar, dert küpü oldu. Küp dayanamadı bu efkâra… Yarıldı boydan boya; “küpe de nazar erdi” demekten geri kalmadı nazar üstüne ahkam kesenler… Nazar, sabır taşı oldu. Sabır taşı önce çatladı, sonra infilak etti patladı, her parçası dağıldı dört bucağa… Bize galiba nazar değdi? Kurtulamadık nazardan… Paratoner gibi bir şeylere döndük… Nazar kalabalıkların içinde dahi arayıp bizi buluyor. “Anam bile nazara geldi oğlum demeye başladı” diyen yine bizlerden başkası değil.
Nazara mı geldik? Bal gibi de geldik… Geleli çok oldu diyenleri dinlemediniz galiba? Ne diyordu rahmetli Barış Manço? “Tüh tüh tüh tüh maşallah, nazar değmez inşallah.” Bir başka şarkısında da… “Nazar eyle, nazar eyle / Gel yanıma pazar eyle…” diyordu… Nazar kime mi değmez? “Bize değdiği kesin de” diye söze başlayanlar, “bizden başkasına yeminle değmez” diye devam ediyorlar cümlelerine… Biz ve nazar… İşledi içimize sanki azar azar… Bize çoktan değdi o nazar… Nazar mı değdi bize… Göze geldik bize göze, diye neler söylemedik neler. “Kara bahtım kem talihim, taşa bassam iz olur / Başım bir Erciyes Dağı, yaz günleri kış olur” demiş ya Âşık. Ona da nazar mı dediler de kahretti de kahrından mı yazdı bu satırları bilmiyoruz… “Nazar mı değdi bize / Düştük bu hâle neden” diye yazmıştı Yusuf Nalkesen o güzel şarkısını… Başıma gelen pişmiş tavuğun başına gelmedi diye anlatımlar vardı bayağı bir eskiden… Onlara da nazardır diyorlardı, bilir bilmeden… Nazar değdi böyle oldu diye bir anlatılmaya başlanırdı, sonra üst üste eklenirdi de eklenirdi nazar değme hikayeleri… Meğer nazardan yana ne kadar çok derdimiz varmış diye düşünmeden edemezdi insanlar.
Bugüne kadar nazardan olduğuna inandığımız dert ve sıkıntılardan çok çektik diye anlatan bir milletin çocukları olarak; Allah nazarlardan saklasın demişiz. Allah nazarlardan muhafaza etsin demişiz… Nazar değmesin inşallah demişiz. Allah göz değdirmesin demişiz. Nazara gelmemek adına oldukça güzel ve hoş temennilerde bulunmuşuz. Ne mi diyelim? Allah, Türk milletine nazar değdirmesin, nazarlardan saklasın inşallah…