Teellüh, Arapça kökenli Osmanlıcaya da geçmiş olan bir kelime olup; sözlük manasında; temel olarak kulluk ve ibadet etmek ile tazarru etmek (yalvarmak, yakarmak) anlamlarına gelir.
Kelimenin kullanıldığı felsefe ve tasavvuf tarihinde ise özel bir terimdir:
İşrâkîlik Felsefesi: Şehâbeddin es-Sühreverdî'nin kurduğu İşrâkiyye geleneğinde teellüh; akılcı incelemeyi (bahs) doğrudan içsel aydınlanma, keşf, ilham ve sezgiyle (zevk) birleştiren, ilâhî bilgiye ve manevi tecrübeye ulaşma halidir.
Sühreverdi (1154-1191)’nin Hikmet’ül-İşrak kitabı Fatih Sultan Mehmet’in cönkünde sürekli taşıdığı 4 kitaptan birisidir.
Teellüh Sühreverdi’nin yorumu ile zengin bir manaya kavuşmuştur.
Sühreverdi teellühle gerçek kulluğu akıl ve kalbi birlikte hareket ettirmek olarak tasvir etmiştir.
Sühreverdî, teellühte bilgi edinmenin sadece aklî istidlâller neticesinde oluşturulmuş fikirler olmayıp zevke yahut mânevî tecrübe mahiyetindeki bilgilere dayandığını iddia eder.
Sühreverdi teellühü şöyle delillendirir:
Kur’an-ı Kerim’de “apaçık ufuk”ta görünen ifadesindeki Cibrîl’in (et-Tekvîr 81/23) Hz. Peygamber (s.a.v)’e aktardığı vahyi bilginin, -ufkun açık olması tabiri ile- kıyamete kadar diğer müminlere ilham olarak devam edeceğini savunur.
Dolayısıyla akli bilgi için çaba gösteren insanın ilhamla da destekleneceğini belirtir.
Sühreverdi teelühle ulaşılan bu ilhami bilginin bir kavme veya bir çağa hasredilemeyeceğini savunur ve Grek kültür havzasında Eflâtun’un ve ondan geriye doğru Empedokles, Pisagor ve “hikmetin babası” Hermes’in öğretileriyle kadim İran kültür havzasında Câmasb, Ferşâvüşter (Avesta’daki Frashaoshtra), Büzürgmihr gibi eski Fars bilgelerinin öğretilerini aynı geleneğe dâhil eder. Böyle bir hikmet geleneği anlayışı, ona mensup sayılan filozoflar arasındaki görüş ayrılıklarının temelli olmadığı fikrini telkin eder.
Müellif, mukaddimede sıraladığı sekiz hakîm tipinin en başına “müteellih”i koyar.
“Teellüh”, ilâhiyat bilgisine mistik müşahede ile ulaşmanın yöntemi, “müteellih” ise metafizik gerçeklik hakkında kavramsal düşüncenin dışında ve ötesinde mistik bir vizyona sahip olan kimsedir.
Müteellih, ilâhî yahut metafizik varlık alanına ait nûrânî-melekî gerçeklikle bir müşahede tecrübesi sayesinde yüz yüze gelir ve onu yaşayarak, tadarak kavrar.
Bizâtihi bu aydınlanma tecrübesi ilâhî bir karakter taşıdığından müteellihe “ilâhî bilge” de denir. Böylece İşrâkī bilgesinin temel özelliği müteellih oluşudur.
Bununla birlikte söz konusu mânevî tecrübenin analitik bir felsefî çaba ile temellendirilmesi, Sühreverdî’nin tabiriyle “bahs”e konu edilmesi de gereklidir. Bu sebeple teellüh ve bahs yöntemlerini kendinde birleştirebilenler ideal bilge sayılmaktadır.
Sultan Mehmet’i “Fatih” yapan 4 kitabın konusu insanın aklı ve kalbi birlikte aktif olarak nasıl kullanılabileceği üzerine idi.
Sultan Mehmet’te bunları okudu, anladı ve çağ açıp çağ kapattı.
Akıl ve kalp bir akünün kutupbaşları gibidir.
İkisi birden devrede olmadığında beşer insan olamaz, insan kalamaz, halife makamının gereğini yerine getiremez.
Okuyucularıma aklın ve kalbin birlikte çalıştığı teellüh dolu bir ömür diliyorum.
True servitude
*Teellüh* is a word of Arabic origin that passed into Ottoman Turkish; in its dictionary sense, it primarily denotes servitude, acts of worship, and supplication (beseeching or pleading).
Within the history of philosophy and Sufism, the term takes on a specialized meaning:
Illuminationist Philosophy (*Ishraqism*): In the *Ishraqi* tradition—founded by Shihab al-Din al-Suhrawardi—*teellüh* refers to a state of attaining divine knowledge and spiritual experience by integrating rational inquiry (*bahs*) with direct inner illumination, *kashf* (unveiling), inspiration, and intuition (*zawq*).
Suhrawardi’s (1154–1191) book *Hikmat al-Ishraq* (The Philosophy of Illumination) was one of the four texts that Sultan Mehmed the Conqueror kept with him at all times in his personal manuscript collection (*cönk*).
Through Suhrawardi’s interpretation, the concept of *teellüh* acquired a rich, profound significance.
Suhrawardi described *teellüh*—as the embodiment of true servitude—as the act of engaging both the intellect and the heart in unison.
Suhrawardi argues that the knowledge acquired through *teellüh* is not merely the product of ideas derived from rational deduction; rather, it is rooted in *zawq*—that is, knowledge attained through direct spiritual experience.
Suhrawardi provides the following justification for *teellüh*:
He argues that the revelatory knowledge conveyed to the Prophet (peace be upon him) by Gabriel—who, as mentioned in the Quran (at-Takwīr 81:23), appeared on the "clear horizon"—continues to manifest as inspiration for other believers until the Day of Judgment, a continuity symbolized by the expression "clear horizon."
Consequently, he asserts that an individual who strives for rational knowledge will also be supported by inspiration.
Suhrawardi maintains that this inspired knowledge, attained through *ta’alluh* (divine-oriented realization), cannot be restricted to any single people or era. He incorporates into this same tradition the teachings of figures from the Greek cultural sphere—such as Plato, and before him Empedocles, Pythagoras, and Hermes, the "father of wisdom"—alongside the teachings of ancient Persian sages like Jamasp, Frashaoshtra (mentioned in the Avesta), and Buzurgmihr. Such an understanding of the tradition of wisdom suggests that the differences in opinion among the philosophers considered part of this lineage are not fundamental.
In his introduction, the author places the *muta’allih* (one who has attained *ta’alluh*) at the very head of the eight types of sages he enumerates.
*Ta’alluh* is the method of attaining knowledge of the Divine through mystical contemplation, while a *muta’allih* is an individual who possesses a mystical vision of metaphysical reality that transcends and lies beyond mere conceptual thought.
The *muta’allih* (the divinely attuned sage) encounters the luminous, angelic reality—which belongs to the realm of the divine or metaphysical—through an experience of direct contemplation (*mushahada*), grasping it by living and tasting it.
Because this experience of illumination possesses an inherently divine character, the *muta’allih* is also referred to as a "divine sage." Thus, the defining characteristic of an *Ishraqi* (Illuminationist) sage is this state of *ta’alluh*—being divinely attuned.
At the same time, it is necessary for this spiritual experience to be grounded through analytical philosophical inquiry—or, in Suhrawardi’s terminology, to be made the subject of *bahth* (discursive reasoning). Consequently, those who can integrate both the method of *ta’alluh* and the method of *bahth* are considered the ideal sages.
The subject of the four books that helped transform Sultan Mehmed into "the Conqueror" (*Fatih*) concerned how a human being can actively employ both the intellect and the heart in unison.
Sultan Mehmed read and understood these works, and in doing so, he brought one era to a close and ushered in a new one.
The intellect and the heart are like the terminals of a battery.
If both are not engaged, a human being cannot truly become or remain a human, nor can they fulfill the requirements of the station of *khalifa* (steward/vicegerent).
I wish for my readers a life filled with *ta’alluh*—a life in which the intellect and the heart work in harmony.