Zaman, en değerli kaynaktır. Geçmiş bize dersler verirken gelecek umutlarımızı taşır. Yaşam ise yalnızca içinde bulunduğumuz anda devam eder. Öyleyse zaman, anlara yüklediğimiz anlamlardır. Zaman harcanan değil, yaşanandır. Durduramayacağımız zamanı anlamlı kılan ise içine sığdırdıklarımızdır. Soyut bir kavram olan zamanı görüp tutamayız. Bu sebeple zamanı düzenlemek ve anlamlandırabilmek için insanlar saati icat etmişlerdir. Saatler; zamanın ölçülmüş hali, hayatımızın planlanmasını sağlayan rehberler ve yaşamlarımızın sessiz tanıklarıdır.
Zamanı ölçmeye doğayı gözlemleyerek başladık; güneşin doğuşu ve batışı, günün bölümlere ayrılmasını sağlamıştır. Bu gözlemler sonucunda ortaya çıkan ilk araçlar güneş saatleri olmuştur. Güneş saatlerinin MÖ 1300 yıllarında ilk defa Mısır ve Mezopotamya’da kullanıldığı bilinmektedir. Bu saatler, bir çubuğun gölgesinin yönüne ve uzunluğuna göre zamanı gösterirdi. Ancak kapalı havalarda ve gece kullanılamaması önemli bir sorundu. Bu sorunu aşmak için Antik Mısır, Mezopotamya ve Çin’de akan suyun miktarına göre zamanı ölçen su saatleri; ardından Orta Çağ’da, özellikle denizcilikte belirli bir süreyi ölçmek için pratik kullanım sunan kum saatleri geliştirildi.
Zaman ölçme veya "horoloji" (saat bilimi) olarak adlandırılan bilim dalı, 13. yüzyılda mekanik saatlerin keşfedilmesiyle önemli bir noktaya gelmiştir. Bu gelişim, sonraki yüzyıllarda yapılan yeni buluşlarla devam etmiştir. Mekanik saatler 13. yüzyıldan itibaren başta İngiltere, Almanya, Fransa ve İtalya olmak üzere saat kulesi, katedral ve saray gibi dini ve sivil yapıların cephe süslemelerinde kullanılmıştır. Anıtsal yapıları süsleyen bu saatlerin mekanizmaları ağırlıkla çalışmaktaydı. Başlangıçta kadranı, akrebi ve yelkovanı olmayan, sadece ses mekanizması bulunan bu saatler; 14. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yirmi dört eşit bölüme ayrılmış; kadran, akrep ve yelkovan eklenerek geliştirilmiştir. 15. yüzyıla gelindiğinde, daha küçük boyutlu ve hareket sistemi zemberek ile çalışan saatler üretildi. Böylece saatler dış mekânlardan iç mekânlara taşınmış oldu. 16. ve 17. yüzyıllarda sanayinin gelişmesi ve uluslararası ticaretin artması, zamanın daha detaylı ele alınmasını gerektirmiş ve saniyenin de sisteme dâhil edilmesini zorunlu kılmıştır. Yine bu yüzyılda cep saatleri ortaya çıkmış ve saatler insanların üzerlerinde taşıyabileceği bir aksesuara dönüşmüştür. Öyle kıymetliydiler ki özel muhafaza ve kılıflar içinde taşındılar. Osmanlıların “Koyun Saati” olarak isimlendirdikleri cep saatleri için altın ve gümüşten köstekler yapılmış; ipek, pamuk ve sırma iplerden kişiye özel saat keseleri örülmüştür. 15. yüzyılda sarkaçlı saatler, 18. ve 19. yüzyıllarda ise ayaklı duvar saatleri üretilmiştir.
MEKANİK OLMAYAN SAATLER
Güneş Saatleri:
Zamanı ölçmek için kullanılan en eski yöntemlerden biridir. Temel prensibi oldukça basittir: Güneşin gökyüzündeki konumu değiştikçe sabit bir nesnenin (mil) mermer veya taş levha üzerine düşen gölgesinin hareketine bağlı olarak zaman ölçülürdü. Güneş saatleri genel olarak "sabit" ve "taşınabilir" olmak üzere iki gruba ayrılır. Sabit güneş saatleri; küresel, yatay ve dikey düzlem ekranlı olmak üzere üç çeşittir.
Sümerlerle başlayıp Mısır ve Babillilerle devam eden güneş saatleri, Yunanlılarla daha da gelişmiştir. En ayrıntılı güneş saatleri ise İslam uygarlıkları tarafından kullanılmıştır. Namaz vakitlerini doğru tespit etme ihtiyacı bu gelişimi zorunlu kılmıştır. Örneğin; öğle namazı milin gölgesinin en kısa olduğu anda başlar, gölge boyu cismin iki katına ulaştığında ise ikindi namazı vakti girerdi. Ancak güneş saatlerinin kapalı havalarda ve geceleri kullanılamaması, insanları gökyüzüyle bağlantısı olmayan başka araçlara yöneltmiştir.
Su Saatleri:
İlk örnekleri Mısır’da görülen su saatleri, dibinde delik olan bir kovanın dolması veya boşalması yoluyla zamanı gösterirdi. Su saatleri günün belirli bir anını göstermekten ziyade, ne kadar sürenin geçtiğini belirlemeye yarardı. Bu yönüyle zaman ölçümünün gerçek başlangıcı sayılabilirler. "Su hırsızı" anlamına gelen ve "Klepsidra" denilen bu saatleri Yunanlılar daha da geliştirmiştir. Tek çanaklı modellerde, su boşaldıkça çanağın içindeki işaretler geçen zamanı gösterirken; çok çanaklı modellerde su bir kaptan diğerine aktarılırdı.
Kum Saatleri
Kum saatleri ilk defa 8. yüzyılda Avrupa’da bir papaz tarafından bulunmuştur. Zamanla camcılık becerisinin gelişmesiyle kumun doldurulduğu ağız kapatılmış; böylece kumun nemlenmesi ve akışın bozulması önlenmiştir. Günümüzde de kullanılan kum saatleri, günün saatini göstermekten ziyade belirli bir sürenin başlangıç ve bitişini ölçmek için kullanılır.
MEKANİK SAATLER
Mekanik Saatlerin Gelişimi:
Bilinen ilk mekanik saatler 11. ve 12. yüzyıllarda Çin’de yapılmış ancak gelişim gösteremeyerek terk edilmiştir. 14. yüzyıla gelindiğinde ise Avrupa’da bugünün saat teknolojisinin temelini oluşturan mekanik saatler üretilmiştir. 13. ve 14. yüzyıllarda inşa edilen kule saatleri, zamanı sesli duyurmak amacıyla kilise ve katedral kulelerine yerleştirilen devasa demir çarklardan oluşuyordu. Saat başı çalan çanlar, işçi ve esnafın yaşamına düzen getirmiş, kent yaşamının organize edilmesini sağlamıştır. Kule saatlerini, daha küçük ölçekli olan Kubbesel (Gotik) saatler takip etmiştir. 15. ve 16. yüzyıllarda kullanılan bu saatler görsel olarak görkemli olsa da hassas değillerdi. 17. yüzyılda ise yerlerini daha zarif olan ve demir yerine pirinçten yapılan fener saatlere bıraktılar.
Masa ve Şömine Saatleri:
15. yüzyılda mekanik saatlerin küçültülmesiyle ortaya çıkmışlardır. 16. yüzyılda yaylı mekanizmaların gelişmesiyle taşınabilir hale gelen bu saatler, 17. ve 18. yüzyıllarda sarkaç teknolojisiyle daha hassaslaşarak lüks dekoratif objeler (yaldızlı bronz, porselen) haline gelmiştir. 19. yüzyılda Osmanlı saraylarında Fransız etkisiyle yaldızlı bronz şömine saatleri popüler bir statü sembolü olmuştur.
Duvar Saatleri:
17. yüzyılda sarkaç mekanizmasının keşfiyle üretilmeye başlanmıştır. "Büyükbaba saati" olarak da bilinen bu saatler, kasanın içinde bulunan ağırlık ve sarkaçla çalışırdı. 20. yüzyılın başına kadar dünyanın en hassas zaman ölçme teknolojisi kabul edilmiştir.
Osmanlıda mekanik saatlere ilgi Fatih Sultan Mehmet döneminde başlamış, Venedik'ten getirilen duvar saatleri kullanılmıştır. Osmanlı’daki ilk mekanik saat üretimi ise 1556 yılında Astronom Takiyüddin tarafından gerçekleştirilmiştir. Duvar saatleri sadece birer araç değil; ahşap oyma, değerli taşlar ve geometrik süslemelerle bezeli birer sanat eseri olarak tarihe geçmiştir.
Cep Saatleri:
Cep saatleri, zamanın cebe girdiği ve kişiselleştirildiği büyük bir devrimdir. 15. yüzyılda, özellikle zembereğin icat edilmesiyle taşınabilir saatlerin yapımı kolaylaşmış ve cep saatleri ortaya çıkmıştır. İlk üretildiklerinde kadranda sadece akrep bulunurken, 16. yüzyılın başlarında yelkovan da eklenmiştir. 18. yüzyılın ortalarında ise saniye kolu cep saatlerindeki yerini almıştır. Cep saatleri sadece birer zaman ölçer olmamış; 16. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar mühendisliğin, sosyal statünün ve zarafetin en önemli sembolü haline gelmiştir.
Cep saatleri, "köstek" ya da "paldun" denilen zincirlerle bağlanarak kullanılmıştır. Söz konusu zincirler altın ve gümüş gibi değerli madenlerden yapıldığı gibi kaplama olanları da mevcuttu. Kasa malzemeleri genellikle altın veya gümüş kaplama olup; saatler değerli taşlarla süslenerek hem estetik görselliği hem de maddi değerleri artırılırdı.
Cep saatlerini çizilme, nem ve darbe gibi dış etkenlerden korumak ve şık bir şekilde taşımak amacıyla tamamlayıcı bir aksesuar olarak "saat keseleri" kullanılmıştır. Bu keseler; kumaş, pelüş, deri, ahşap, ipek ve sırma gibi çeşitli malzemelerden üretilir ve birbirinden farklı motiflerle bezenirdi.
