Advert
GÖLGE ADAM
GÖLGE ADAM

İhanetin belgeleri Suriye

Çocukluğumda dedelerimden, amcamdan, büyüklerimizden Halep'le ilgili çok şeyler duydum. İlkokul 1. ve 2. sınıfta kendi şehrim olan Elazığ'dan sonra hakkında bilgim olan tek şehir Halep'ti diyebilirim. Ankara'yı, İstanbul'u, Erzurum'u, İzmir'i de işitmiştim ama onlar hakkında hemen hiç malumatım yoktu. Oysa Halep'i caddeleri, otelleri, hanları ve kalesiyle zihnimde canlandırabiliyordum.

İlk defa 1984 yılında gittim Halep'e. Sanki daha önce defalarca geldiğim bir şehirdi burası. Kokusu, havası, binaları, çarşıları bana hiç yabancı gelmiyordu. Urfa gibi, Antep gibi… Kimi Anadolu şehirlerinden daha çok Türk kokuyordu sanki. Kalesi, kapalı çarşısı, bedesteni, camileri, bazı bulvar ve cadde isimleri Türkiye'nin birçok kentinden daha çok Selçuklu ve Osmanlı'ya aitti.

Bir sabah yine bu duygularla Halep sokaklarında yarı sarhoş bir vaziyette yürürken, bir türkü kulağıma çalındı: “İşte gelip gidiyorum/Şen kalasın Halep şehri".
 

Hüznün ve gururun şehri Kalesi, bedesteni, çarşıları, halkı ve kültürel dokusu ile Selçuklu ve Osmanlı’ya ait bir şehirdir Halep. Hem de pek çok Türkiye şehrinden daha fazla… Bu yönüyle de ‘bizim’ olmasa bile ‘bizdendir’.
 

Hüznün ve gururun şehri Kalesi, bedesteni, çarşıları, halkı ve kültürel dokusu ile Selçuklu ve Osmanlı’ya ait bir şehirdir Halep. Hem de pek çok Türkiye şehrinden daha fazla… Bu yönüyle de ‘bizim’ olmasa bile ‘bizdendir’.


Farkında olmadan plakçılar çarşısına gelmiştim. Ayaklarım hızla türkünün çalındığı dükkâna ulaştırdı beni. Kendimden geçercesine türküyü dinledim; bitince dükkâna girdim. Masada oturan 50'lerindeki zatla selamlaştık önce. Beni bir sandalyeye buyur etti.

Hoşbeşin ardından Türk ve Elazığlı olduğumu öğrenince “Yani Harputlusun" diye düzeltti. Başımı sallayarak tasdik ettim ve ekledim: “Siz de Türksünüz". Yüzüme hoşnutsuz bir ifadeyle baktı ve “Hayır" dedi, “ben Ermeniyim". İşte o an suratımın aldığı şekli ömrüm boyunca merak etmişimdir.

O yıllarda Asala terörü nedeniyle Türk-Ermeni ilişkileri son derece gergindi. Dükkân sahibi tedirgin olduğumu görünce, “Biz hemşehriyiz yahu!" demez mi, “Dedelerim Harputlu benim. Tehcirden önce gelmişler buraya". Neyse ki o sıradaki yüz ifadesi ve ses tonu beni rahatlatmıştı.

“Şen olasın Halep şehri" türküsünü işitince dükkânına girdiğimi söyleyerek Halep'le ilgili duygularımı anlattım kendisine. Bunun üzerine 'Kanlım Halep', 'Atım Kalk Gidelim Halep Haneden', 'Halep'te Bir Güzel Gördüm, 'Koca Halep Derler Yiğit Vatanı', 'Ben de Bilseydim Bu Halep'ten Gitmezdim' türkülerini dinletti bana. Hepsini satın aldım. Tam müsaade isteyip ayrılacakken Ermeni plakçının “Halep'e niye ihanet ettiniz?" sorusuyla irkildim. Ne bu sorudan bir şey anladım, ne de dönüp sordum. Ama Türkiye'ye dönünceye kadar bu soru kulaklarımda çınladı durdu.

Halep'e ihanet etmek! Ne demekti bu? Türkiye'ye döner dönmez bu konuda yazılıp çizilmiş ne bulduysam okudum. Yine de o Ermeni'nin söylediklerini anlamlı hale getiren bir şey bulamadım.

Öyle ya, Araplar bize isyan etmişler; Suriye Sevr'le bizden kopmuş, sonra da Fransız mandasına girmişti. 2. Dünya Savaşı sonrası da bağımsızlığına kavuşmuştu. Biz bu şehre nasıl ihanet etmiş olabilirdik ki?

İhanetin belgeleri Suriye arşivlerinde
Aradan yıllar geçti, ne o sesin yankıları kulaklarımda son buldu, ne de o soru zihnimden silindi. 1990 ile 2010 yılları arasında Suriye'de düzenlenen Ortadoğu sempozyumlarına katıldım. Suriyeli birçok tarihçi meslektaşımla dostluklar kurdum. Havle'd-Decili, Şükran HarputluHuda el-AbbasiMunzir el-HayekHanife Sermami, İktimal İsmailSamar BehlevanFaize Kellas,Muhammed el-ÖmerAhmed HelvaniAli Ahmed, Ammara NaharHalil el-HüseyinSuheyl ZekkarJbag Kablove Vefa Cumi gibi dostların yardımıyla inceleme şansı bulduğum Suriye arşivlerindeki belgeler, o Ermeni'nin sözlerini seneler sonra anlamlı kılmıştı.
 

Görkemli bir medeniyet bekçisi Tarihi M.Ö. 3000’lere uzanan Halep Kalesi, Mezopotamya devletlerinden Roma İmparatorluğu’na, Bizans’tan Araplara ve Osmanlılara pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmış bir medeniyet bekçisidir adeta.
 

Görkemli bir medeniyet bekçisi Tarihi M.Ö. 3000’lere uzanan Halep Kalesi, Mezopotamya devletlerinden Roma İmparatorluğu’na, Bizans’tan Araplara ve Osmanlılara pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmış bir medeniyet bekçisidir adeta.


Evet, Halep'e ihanet etmiş, hatta onu satmıştık! Nasıl mı?

İngilizlerle Fransızlar, daha Mondros imzalanmadan ve Sevr uygulanmadan Sykes-Picot Antlaşması'yla (16 Mayıs 1916) Ortadoğu'yu aralarında paylaşmışlardı. Bu antlaşmaya göre Suriye ve Lübnan Fransızların payına düşmüştü. Bu paylaşımdan dünya kamuoyu ancak 1917 devriminden sonra Bolşeviklerin ilgili belgeleri açıklamasıyla haberdar olmuştu. Mondros'la beraber geleceği gören Teşkilat-ı Mahsusa tüm Anadolu ile beraber Suriye'yi de teşkilatlandırmış; Suriye ve Lübnan'da da Kuva-yı Milliye ve Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri teşekkül ettirmişti. Suriye'deki en canlı ve faal teşkilatlanma Halep'te yapılmıştı. Halep, kendini Şam'dan çok, Ankara'ya yakın hissediyordu.
 

Halep topraklarını savunan Türk askeri 1. Dünya Savaşı yıllarında Suriye Cephesi’ndeki Türk askerleri, Halep’in kuzeyindeki siperlerinde, kendisini Şam’dan çok Ankara’ya yakın hisseden bu şehri savunurken görülüyor (1918).
 

Halep topraklarını savunan Türk askeri 1. Dünya Savaşı yıllarında Suriye Cephesi’ndeki Türk askerleri, Halep’in kuzeyindeki siperlerinde, kendisini Şam’dan çok Ankara’ya yakın hisseden bu şehri savunurken görülüyor (1918).


İşgalden sonra Fransızlar, Suriye'de mezhep kimlikli 3 devlet öngörüyorlardı: Kuzeyde bir Nusayri devleti, merkezde bir Sünnî devleti ve güneyde bir Dürzî devleti. Bu 3 devlet federatif Suriye çatısı altında birleştirilecekti. Ayrıca Suriye'deki dinî ve bölgesel farklılıklar göz önüne alınarak 5 ayrı otonom bölge teşekkül ettirilecekti: Cebel-i Dürzî, Halep, Lazkiye, Şam ve İskenderun. Bununla 'Arap Birliği' özlemi içinde olan Arap milliyetçilerinin duyguları törpülenmiş olacaktı. Bu yapılandırma, Suriye halklarının huzur, sükûn ve çıkarı göz önüne alınarak yapılmamış, aksine Fransız hedef ve çıkarlarını önceleyen bir anlayışla tanzim edilmiştir.

Halep'te kurulan devletin başına getirilen Kâmil Paşa (el-Kudsî) eski bir Osmanlı paşasıydı. 5 devletin üyelerinden oluşan Suriye Federal Konseyi'nin başkanı seçilen Subhi Bey (Berekat) de Türktü ve 1925'te görevinden alınırken devletin bürokratik kadrolarını Türklerle doldurmakla suçlanmıştı. Ondan sonra Devlet Başkanı olarak atanan Ahmed Nami Bey ise son Halife Abdülmecid'in damadıydı.

Gözü yaşlı Halep
Anadolu'da Kuva-yı Milliye'nin Yunanlara karşı verdiği mücadele ne ise Halep'te İbrahim Hannanu liderliğindeki Kuva-yı Milliye'nin verdiği mücadele de oydu. 1. Dünya Savaşı sırasında Arap isyanları içinde yer alan Suriyeliler bile artık yüzlerini Türkiye'ye dönmüşlerdi. 1920'lerin başında Halep'teki hâkim düşünce Türkiye ile bütünleşmekti. Nitekim İbrahim Hannanu yakalandıktan sonra çıkarıldığı mahkemede bu düşüncesini şerefle haykırmıştır.

Halep civarındaki Türkiye ile bütünleşme fikri bir yandan Beyrut çevresine yayılırken, bir yandan da Suriye içlerine ve Şam civarına nüfuz ediyordu. Fransızlar tehlikeyi gördülerse de önlemeyi başaramadılar. Bu ideal ve düşünceyi besleyen damarı kesmek gerekiyordu. Sonunda çareyi buldular: Ankara ile anlaşmak ve Suriye'yi imamsız bırakıp kıblenin yönünü değiştirmek!


Fransızlar 20 Ekim 1921 günü Ankara'da Mustafa Kemal'le masaya oturdular. Bayram değil, seyran değil; eniştem beni niye öptü?
Bu olay üzerine başta Halep olmak üzere Suriye'de adeta kıyamet koptu. Suriyeliler arasında, özellikle kendisini tıpkı Antep gibi Türkiye'nin parçası kabul eden Halep'te büyük bir infial yaşandı. Halk sokaklara döküldü. İhanete uğradıklarına, satıldıklarına inanıyorlardı. (Suriye arşivlerinde bu çığlıkları barındıran, Ankara'ya ve Mustafa Kemal'e çekilmiş yüzlerce telgraf metni bulunuyor.) Ankara, bu infial karşısında telaşa düştü ve Suriyelileri yatıştırma yoluna gitti. Ankara Meclisi adına Mustafa Kemal'in çektiği telgraflar da arşivlerde mevcut.)

Fısıltı gazetesiyle şu haber kısa sürede Halep'te yayıldı: Merak etmeyin, şu Yunanları halledince Suriye'ye döneceğiz, hep beraber Fransızların icabına bakacağız.

Suriyeliler ümitle beklediler. Ama Lozan, ardından da Cumhuriyet'le beraber ümitler soldu; mahzun ve kırgın kalpler kıblelerini Şam'a çevirdi. Artık Birleşik Suriye için mücadele edeceklerdi.

Evet, ihanete uğradıklarına inanıyorlardı. Yıllar sonra Hatay meclisindeki öfkeleri bu ihanetten güç alacaktı. Kırgın ve mahzun Halep, o gün bizim için gözyaşı döküyordu.

Bugün ise gözü yine bizde ama şimdi üzerine Esed'in bombaları yağmakta. Haleplilerin artık gözlerinden yaş değil, bedenlerinden kan akıyor.
 

Kırgın Halep, mahzun Halep! Biraz daha sabret, güleceğin günler yakındır! İnşaallah

Mehmet Çelik 

Araştırmacı tarihci

GÖLGE ADAM

GÖLGE ADAM

DİĞER YAZILARI Oğuzların Kınık boyundan Selçuklu Türkmenleriz.(TURGUTOĞULLARI) 05-09-2019 21:31 Karamanoğulları Kadınhanı ve Turgutoğulları 05-06-2019 09:50 Suud bir sülalenin adıdır. 28-04-2019 18:29 Atatürk’ün Gözü İle TÜRK Kimdir? 23-10-2018 22:36 Herkes Ben Bilirim Havasında 08-08-2018 21:41 Şekerin Hikâyesi 24-02-2018 21:39 Zamana Meydan Okuyan Selçuklu’nun Mirası Kündekari 04-02-2018 22:46 Dünden Bu Güne Ecdadımın Türk İslam Davası 22-12-2017 21:52 Binlerce yıl geçti Türk töresi bozulmadı. 20-11-2017 10:32 Kut'ül Amare'de Neler Oldu 15-11-2017 13:54 Kurulan Şehir Hastaneleri ? 12-09-2017 12:12 TÜRK’ÜN YASAK KİTABI KIZIL ELMA 20-08-2017 13:32 Sultan Abdülhamid Han 29-06-2017 20:59 İSTİHBARÂT-I MECZÛBİYE 10-06-2017 15:16 Konya Tarihi 15-05-2017 21:34 Kut'ül Ammare'de neler oldu 29-04-2017 14:31 İhanetin belgeleri Suriye 26-04-2017 09:09 Bizim memlekette birçok yürüyen mayın var. 13-04-2017 10:43 Hoş Görü Şehri Konya’ daki Suriyeliler ve Ermeniler 02-03-2017 18:25 TÜRKLEŞMİŞ RUMLAR 18-02-2017 00:20 2019 YENİ BİR YOL AYRIMI OLACAK 07-02-2017 22:34 Başkanlık Sistemi Deyince Neden Korkutuluyoruz? 22-01-2017 18:05 MAKAMLARDA BEKTAŞİLİK ve KULLUK 06-01-2017 20:45 Bütün Bu Olan bitenlerin Anlamı Bu Olsa Gerek 19-12-2016 21:21 Çingeneler 03-12-2016 22:45 KULELİ VAKASI 20-11-2016 15:28 Söz Konusu Vatan Sevdası Olunca 13-11-2016 00:56 Darbe İle Ömrü Geçen Vatanım 03-11-2016 18:20 Bedirahanoğulları gizli belgeleri 22-10-2016 02:03 BEDİRHANOĞULLARI Günümüze Kadar Neden Nasıl Geldi? 06-10-2016 00:06 Hac'lıların (CİA) Türkiye üzerinden oynadığı oyunlar. 24-09-2016 22:40 Hristiyan Türkler ve Konya Ulemasının Yapamadıkları 18-09-2016 23:40 ZEKİYYE SULTAN 15-09-2016 16:04 Ermenistan ASALA / PKK / PYD / YPK'NİN TARİHÇESİ 03-09-2016 18:07 Esir Düşen Yunan Başkumandanı Trikopis: 29-08-2016 18:50 FETÖ=PYD/YPG, PKK terör örgütünün bir koludur 27-08-2016 22:20 KAN BAĞI OLAN İKİZ KARDEŞLER ASALA / PKK / FETÖ /PDY 23-08-2016 12:41 Konya ve Rumeli Toprakları 15-08-2016 02:29 ŞEMDİNLİ’NİN ÖTEKİ YÜZÜ 05-08-2016 23:01 Jön Türk'ün Günlüğü 26-07-2016 14:32 SÜRGÜNDEKİ ORTODOKS TÜRKLER 20-07-2016 14:41
NAMAZ VAKİTLERİ
PUAN DURUMU
HAVA DURUMU
Gazete Manşetleri
Yol Durumu
E-GAZETE
E-Bülten Kayıt
ARŞİV ARAMA